Kodirane osude Vatikana
Nije slučajnost što se kao globalni izazivač moći Donalda Trumpa pojavila figura u bijelom poznata kao papa Lav XIV. Posljednjih sedmica papa je uputio niz jedva kodiranih osuda na račun američkog predsjednika, nimalo uznemiren uvredama koje su mu zauzvrat upućene. Više nije fantazija zamisliti da bi ono što je istočnoevropski pontifex, Ivan Pavao II, učinio suprotstavljajući se Sovjetskom carstvu 1980-ih, sada mogao učiniti papa rođen u Americi 2020-ih, usuđujući se govoriti istinu u lice potencijalnom caru u Bijeloj kući.
Naravno, i drugi šefovi vlada su se suprotstavili Trumpu. Kanadski Mark Carney učinio je to najeksplicitnije, dok su njegovi evropski kolege zauzeli stav odbijajući se pridružiti predsjednikovom nepromišljenom i pogrešnom ratu protiv Irana. No, niko od njih nema globalni domet vođe 1,4 milijarde katolika u svijetu. Ipak, ovdje se radi o nečemu većem od samih brojki.
Ta netrpeljivost ne počiva toliko u sferi politike, koliko u sferi morala, karaktera i ljudskog dostojanstva. A to je papin teren. Stoga, sasvim prirodno, kada se Lav obruši na rat, on to ne čini jezikom strateških plovnih puteva i globalne cijene nafte. Umjesto toga, on govori o „gospodarima rata“ čije su ruke toliko „uprljane krvlju“ da Bog ne čuje njihove molitve. Govori o svijetu koji „pustoši šačica tirana“ i priziva nesreću onima koji „ono što je sveto povlače u tamu i prljavštinu“.
JD Vance je pokušao odbraniti svog šefa, s pravom zasluživši svjetski podsmijeh zbog drskosti koju je pokazao kada je on, katolik tek nekih sedam godina, poručio papi da bude oprezniji kada raspravlja o „teološkim pitanjima“. No, jednako otkrivajući bio je i njegov zahtjev da se Lav „drži moralnih pitanja“, što samo potvrđuje da Vance ne razumije da je gnušanje koje Trump izaziva upravo moralne prirode.
A ta Trumpova „moralnost“ je, naravno, ono što je Trump mlađi jednom nazvao „vrijednostima Mar-a-Laga“. Drugim riječima: budi sebičan. Izvuci se s čim god možeš. Samo bi budala stavila zajedničko dobro ispred vlastite koristi. To je isti onaj mentalni sklop koji je naveo Trumpa da otkaže posjetu vojnom groblju 2018. godine, jer je američke poginule vojnike smatrao „gubitnicima“ i „naivčinama“.
Zasigurno nije pretjerivanje reći da Trump otjelovljuje ono najgore u nama. On pršti manama – nekada smo ih zvali grijesima – koje većina ljudi pokušava ukrotiti u sebi. Iako su njegovo samoljublje i taština izvan svakog razuma, nekako smo se na njih navikli. Čak smo se navikli i na činjenicu da on očigledno ne može podnijeti da iko drugi, čak ni Bog, bude u centru pažnje. Ovo je čovjek koji je objavio sliku sebe kao figure nalik Isusu.
Sve je to dio iste cjeline. Rasizam zbog kojeg su, od 4.499 „izbjeglica“ primljenih u SAD od oktobra 2025. godine, svi osim troje bili bijeli Južnoafrikanci. Mizoginija koja je osigurala da, sasvim prirodno, bude prijatelj s Jeffreyjem Epsteinom. Goveđa glupost koja ga je navela da pokrene rat protiv Irana bez ijednog promišljenog koraka unaprijed, ostavljajući ga iznenađenim pred činjenicom da je predao moćno ekonomsko oružje u ruke opake teokratske diktature.
Stoga je sasvim logično da je stekao neprijatelja u vođi koji stoji nasuprot nepotrebnom ratu, predrasudama, taštini, neuljudnosti, bezobzirnosti, lažljivosti i pohlepi. Potpuno je smisleno što se upravo papa pojavio kao „anti-Trump“, jer Trump predstavlja polarnu suprotnost kršćanstva. On ne mari za siromašne, ali obožava bogate. Kada govori o vjeri, on misli na samouvjerenost – vjeru u vlastitu veličinu. To je jedan od razloga zašto je slučajni citat Petea Hegsetha, koji je greškom citirao „Pakleni šund“ umjesto Ezekiela, odjeknuo tako snažno: to je razgolitilo činjenicu da je kršćanstvo Trumpa i njegovog kruga, baš poput dekora u Mar-a-Lagu, drečavo i lažno. (Jonathan Freedland; The Guardian; Tačno.net)
Smrtna kazna za Palestince ili kako izgubiti dušu
Marksista Antonio Gramši je u svojim „Zatvorskim beleškama“ 1930. primetio (a Slavoj Žižek 2010. slavno prepevao) „da stari svet umire, novi svet se rađa – sad je vreme monstruma“. Na 78. godišnjicu nezavisnosti Izrael se našao u toj morbidnoj fazi. To više nije demokratija u krizi, ni društvo radikalizovano u senci neprekidnih ratova. To je zemlja koja odbacuje poslednje moralne i političke uzuse pravne države i postaje nasilnička, fašistička država zasnovana na jevrejskoj supremaciji i rasnoj segregaciji.
Zakon o smrtnoj kazni samo za Palestince (na prekom vojnom sudu) iz 2026. koji je usvojen u Knesetu 30. marta nije dopuna krivičnog zakona iz bezbednosnih razloga, ni preterana emotivna reakcija na tragediju 7. oktobra 2023. To je trenutak razotkrivanja istine o tome da Izrael osim zatvaranja, proterivanja, raseljavanja, izgladnjivanja Palestinaca i ugrožavanja njihove egzistencije, dobija i legalno pravo da ih ubija u okviru jednog diskriminatornog pravosudnog sistema.
To nije zakon protiv terorizma već zakon koji omogućava državi dodatno ovlašćenje da ubija Palestince u režimu koji je zasnovan na radikalnoj nejednakosti između Jevreja i Arapa. To će omogućiti selektivno kažnjavanje samo Palestinaca, što je suštinska eskalacija njihovog ugnjetavanja. Ujedinjene nacije su upozorile da je primena ovakvog zakona na okupiranim teritorijama nad zaštićenom populacijom ozbiljno kršenje osnovnih principa međunarodnog humanitarnog prava. Izrael ne postavlja smrtnu kaznu u središte svog zakonodavstva na univerzalan način, već je usmerava prema narodu koji kontroliše vojnom silom. To nije samo moralni pad, već novi strukturni element u stvarnosti rasne supremacije.
Donošenje ovog zakona je neodvojivo od rata u Gazi, etničkog čišćenja na Zapadnoj obali i rata u Iranu. Događaji poslednjih godina, od pravosudnog prevrata u januaru 2023. do danas, odraz su države koja je izgubila moralne i političke repere i zamenila zakonska ograničenja kultom nasilja. Genocid u Gazi je emocionalna i bezbednosna pozadina donošenja ovog zakona i ključ za razumevanje promene karaktera Izraela.
U septembru 2025. Komisija za međunarodne istrage UN-a ustanovila je da Izrael vrši genocid u Pojasu Gaze. Iako se terminološki spor nastavlja, dokumenti i činjenice pokazuju jasnu sliku: izgladnjivanje, sistematsko uništavanje životnih uslova, masovno proterivanje, masovno ubijanje civila, nasilje usmereno ka sprečavanju opstanka palestinskog društva u Gazi. Tu sliku sada upotpunjuje smrtna kazna samo za Palestince. To je još jedna etapa u procesu navikavanja Izraelaca da pogubljenje Palestinaca vide kao legitimni cilj koji se može postići različitim sredstvima: uz pomoć ratne mašinerije države, pomoću terorizma naseljenika, a sada i pomoću pravnih sredstava.
Hana Arent je razumela da ovakav režim ne počiva samo na ideologiji već i na sistematskom razbijanju prostora u kome se ljudi smatraju jednakima pred zakonom. Američki filozof Hugo Bedau, jedan od protivnika smrtne kazne u Sjedinjenim Državama, pokazao je da se kod ovakve kazne ne postavlja samo pitanje delotvornosti odvraćanja drugih od činjenja istog dela već i to kakva je država koja sebi prisvaja moć da ubija unutar sistema podložnog proizvoljnostima, pristrasnostima i greškama.
Rober Badinter, jevrejsko-francuski pravnik, koji je odrastao u senci Šoe i izgubio oca u koncentracionom logoru Sobibor, zalagao se za ukidanje smrtne kazne u Francuskoj. On je shvatao da država koja sebi daje pravo da ubija svoje građane time ne izražava svoju snagu već demonstrira svoj moralni i politički poraz. Žan Pol Sartr i Franc Fanon su svaki na svoj način opisivali kako kolonijalni režimi navikavaju sopstvena društva na nasilje kao prirodni jezik upravljanja ljudskom zajednicom, pri čemu su životi potlačenih materijal koji se može oblikovati, umanjiti ili obrisati. U Izraelu 2026. ovi elementi se ukrštaju kroz uništenje Gaze, naseljenički terorizam na teritorijama, rat u Iranu i selektivno uvođenje smrtne kazne samo za Palestince.
Reč „aparthejd“ je prestala da bude samo kontroverzni pojam i postala opis stvarnosti u Izraelu. Čak i u aparthejdu Južne Afrike smrtna kazna nije bila propisana samo za crne ljude iako je bila sprovođena u sklopu izrazito rasističkog sistema, pa je između 1981. i 1990. izvršena nad oko 1.100 ljudi, od kojih su 97 odsto njih bili crni. Svi sudije koji su izrekli ove kazne su bili belci. Razlika je bila temeljna. Smrtna kazna je bila aktivirana u okviru pravosudnog sistema u kome je život belaca bio dodatno zaštićen, uz dosledno nepoštovanje života crnaca. (Bilo je retkih slučajeva kada su belci osuđivani na smrtnu kaznu zbog ubistva ili silovanja crnih ljudi. Takav je poznati slučaj Džini Gociani, crne žene koja je silovana i ubijena u februaru 1985. Za to delo su na smrt osuđena dva belca, Šalk Burger i Džordž Skepers. Ali ovaj izuzetak i pažnja javnosti koju je izazvao potvrđuju osnovno pravilo.)
Baš kao u Izraelu. Amiram Ben Uliel, ubica porodice Davabšeh je osuđen na tri doživotne kazne zatvora, ali je to izuzetak koji je razotkrio pravilo po kome jevrejski terorizam protiv Palestinaca uživa politički i pravni imunitet, za razliku od situacija kada su za isto delo optuženi Palestinci.
Protivljenje smrtnoj kazni u Južnoj Africi bilo je i protivljenje rasističkom režimu. Nadbiskup Dezmond Tutu, jedan od najmoralnijih glasova u borbi protiv aparthejda, rekao je da je smrtna kazna sramotna jer se nesrazmerno koristi protiv siromašnih i protiv rasnih manjina. U Južnoj Africi je pravda bila krojena tako da podržava izvršnu vlast belih suprematista. U Izraelu je smrtna kazna deo aparthejda na kome počiva okupaciona infrastruktura. Jevrejima koji žive u istom prostoru pored Palestinaca sudi se na građanskom sudu, dok je za Palestince određen vojni sud okupacionih vlasti. Jevrejima su zagarantovana puna politička prava, pravo kretanja, pristup resursima i civilnom pravosudnom sistemu, dok Palestinci žive pod nadzorom policije na kontrolnim punktovima, pod knutom vojnih uredbi, kolektivno kažnjavani i trpeći neprekidno nasilje. U ovakvoj strukturi, gde država samu sebe ovlašćuje da ubija okupirane, nema smisla govoriti o parcijalnoj demokratiji. Radi se o režimu koji deli zemljište, vodu, puteve i prava prema rasnoj i kolektivnoj pripadnosti, a sada zvanično odlučuje i o životu i smrti potlačenih.
Kancelarija UN-a za koordinaciju humanitarnim pitanjima na okupiranim palestinskim teritorijama (OCHA) je izvestila da je u prva tri meseca 2026. izmešteno 1.697 Palestinaca iz svojih kuća iz 33 zajednice, zbog nasilja naseljenika i ograničavanja pristupa Palestinaca svojim kućama. Više od 68 posto slučajeva proterivanja se desilo u Dolini Jordan, posebno u stočarskim i beduinskim zajednicama. Još jedan izveštaj OCHA iz februara 2026. je dokumentovao 883 slučaja od januara 2023. u kojima su palestinska domaćinstva, koja broje 4.765 ljudi, raseljena iz 97 zajednica zbog naseljeničkog nasilja. Komisija UN-a za ljudska prava je utvrdila da je ovo nasilje strateški koordinisano i naglasila da izraelske vlasti u tome igraju centralnu ulogu, do te mere da je teško razlikovati državno nasilje od nasilja naseljenika.
Ne radi se o izuzecima. Stočarske i beduinske zajednice u Dolini Jordan i na jugu planine Hebron napuštaju svoja prebivališta posle naredbi o proterivanju i višestrukog uznemiravanja koje uključuje provale u kuće, pucnjavu, blokade pristupa vodi i pašnjacima, krađu stoke, paljevinu, napade, uništavanja imovine a ponekad i ubistva, često u prisustvu bezbednosnih snaga ili uz njihovu podršku. Organizacije za ljudska prava opisuju obrazac po kome život postaje nepodnošljiv, a odlazak jedina opcija, koja se čini dobrovoljnom iako se radi o nasilnom proterivanju pomoću kontinuiranog terora.
To je slika izraelskog suvereniteta na Zapadnoj obali. Naoružane grupe Jevreja, ponekad i iz bezbednosnih struktura, zajedno sa jedinicama izraelske vojske, određuju ko sme da se kreće, napasa stoku, ore, gradi i bezbedno spava. Linija razdvajanja između vojnika, naseljenika i naoružanih naseljenika je zamagljena. To je faza u kojoj prestaje vladavina zakona i nastaje režim rasnog imuniteta: jednoj grupi je dozvoljeno da bude agresivna bez ikakvih posledica, dok je druga uvek sumnjiva i pogodna za odstrel.
Smrtna kazna samo za Palestince je deo ove stvarnosti prevedene na jezik prava. A ona je povezana sa stvarnošću u Gazi. Ista država omogućava naseljenicima pogrome u palestinskim selima na Zapadnoj obali, politiku uništenja u Gazi, izgladnjivanje, rušenje bolnica, uništavanje civilne infrastrukture i pretvaranje pitanja opstanka Palestinaca u problem koji može biti rešen samo silom. Gaza, Zapadna obala i smrtna kazna pripadaju istom trendu.
U Izraelu su danas fašizam i aparthejd prestali da budu parole i metafore. Oni su pojmovi koji reflektuju stvarnost. Aparthejd, jer se između mora i reke Jordan praktikuje jedan režim u pogledu suvereniteta i dva u pogledu prava, pravda i kazne. Fašizam, zato što jevrejski suverenitet nije ograničen principima jednakosti ljudi pred zakonom, jer nasilje nije samo sredstvo kontrole već se pretvorilo u ideal i test vernosti jevrejskoj supremaciji.
Tako se kombinuju svakodnevno raseljavanje i terorizam na Zapadnoj obali, masakr nevinih, izgladnjivanje i masovna destrukcija u Gazi, rat sa sumnjivim ciljevima koji nikad ne prestaje u Iranu i novi zakon koji državi daje pravo da legalno ubija podređene u režimu aparthejda.
Izrael je na kraju procesa uspostavljanja fašističke države aparthejda. I ne radi se samo o trenutnoj vladi. Veliki delovi izraelskog društva su već oguglali na nasilje i nemaju probavne smetnje sa svojom rasnom superiornošću. Većina mirno gleda otvoreno uništenje drugog naroda, jer veruje da je to cena opstanka Jevreja. Uvođenje smrtne kazne samo za Palestince je zato više od zakona. Ono pokazuje da je država stvorena iz garancija moralnog i istorijskog oslobođenja naroda koji je preživeo genocid i čiji su milioni sinova i kćeri bili bukvalno istrebljeni, posle 80 godina preoblikovala sebe u bestidan rasistički režim zasnovan na neograničenom nasilju. Nije reč o demokratiji u krizi. To je država koja je izgubila svoju dušu i dovela u pitanje etičko i istorijsko opravdanje svog postojanja. (Daniel Blatman, Haaretz, za Peščanik s hebrejskog prevela Alma Ferhat; autor je izraelski istoričar holokausta)
Švedska veza
Sa švedskog jelovnika streaming platforme ovoga puta smo odgledali film “Švedska veza” (redatelji i scenaristi: Thérèse Ahlbeck i Marcus Olsson). Pritom nije riječ o krimiću, već o (solidnoj) povijesnoj drami. Film prati Göstu Engzella (1897. – 1997.), debeljuškastog birokrata, šefa pravnog odjela u švedskom Ministarstvu vanjskih poslova, koji pokušava spasiti što više Židova iz okupirane susjedne Danske.
Godina je 1942., Švedska je službeno neutralna i pokušava održati krhke diplomatske odnose s nacističkom Njemačkom plašeći se okupacije. U Stockholm stižu prvi izvještaji o “konačnom rješenju”, genocidu tako jezivom da mnogi odbijaju povjerovati u njega. U švedskoj vladi – interijeri su bogati, raskošni čak i za današnje standarde – činovnici obrađuju vrt, prikazani su kao zbunjeni, ravnodušni, uplašeni egoisti koji se drže zakona kao pijan plota.
No Engzell, čovjek opsjednut pravilima, počinje koristiti birokratske mehanizme, zapravo rupe u zakonu i “planine papira” kako bi spasio tisuće Židova od Holokausta, pretvarajući administrativne procese u oružje otpora. Taj plemeniti čovjek instruirao je svoje osoblje da u svakoj molbi za azil traže bilo kakav, pa i najsitniji trag povezanosti sa Švedskom.
To je moglo biti bilo što: daleki rođak, bivši poslovni partner ili kratki boravak u Švedskoj godinama ranije. Čim bi pronašli takvu vezu, izdavali bi vizu koja je osobi davala legalni status i pravo na ulazak u neutralnu zemlju.
Gösta Engzell uspio je uvjeriti vladu da 1943. godine ukine vize i otvori granicu za više od 7.000 danskih Židova koji su bježali pred nacističkim progonom. Spasio je ukupno između 30 i 40 tisuća života (skoro cijelu zajednicu) i ostao gotovo nepoznat sve do ovog filma. Time je ispravljena povijesna nepravda, a mi se nadamo da će se kad-tad naći i režiser koji će snimiti film o patnjama i spašavanju Palestinaca. (Boris Rašeta, Novosti)
