Sredinom januara ove godine, BIRN Bosne i Hercegovine organizovao je panel diskusiju “How late is too late?” na kojoj se razgovaralo o procjeni bosanskohercegovačkog puta ka tranzicijskoj pravdi. Između ostalih, na panelu su učestvovali profesor Goran Šimić, ekspert u oblasti krivičnog prava, te Fermin Cordoba, službenik za politike u Delegaciji EU u BiH. U svojim izlaganjima, govoreći o stanju tranzicijske pravde u BiH, obojica panelista ocijenili su procese u našoj državi pozitivnima, nasuprot stanja tranzicijske pravde u Španiji. No, pogledajmo koliko je proces tranzicijske pravde, posebno u oblasti memorijalizacije i dememorijalizacije sličan a koliko različit u bh. entitetu Republika Srpska i Španiji.

Španija i naslijeđe Francisca Franca

Francisco Franco diktator je koji je Španijom vladao oko 36 godina, u periodu od kraja Španskog građanskog rata 1939. godine, kada pobjeđuju nacionalisti, do svoje smrti 20. novembra 1975. godine. Pored potiskivanja baskijskog i katalonskog jezika i kulture te gušenja slobode govora, Francov režim proglašen je – prema nekim izvorima – odgovornim za smrt i do 400.000 političkih disidenata. Iako je postfrankistička tranzicija Španije iz diktature u demokratiju ocijenjena uspješnom, naslijeđe frankizma dugi niz godina ostaće duboko utkano u institucije i javni prostor španske demokratije.

Već po njegovoj smrti, Franco biva sahranjen u Dolini palih (Valle de los Caídos), monumentalnom spomeniku i bazilici u blizini Madrida izgrađenom po njegovom nalogu, koji je navodno služio kao počast poginulima s obje strane Španskog građanskog rata, ali je dugo bio mjesto za veličanje fašističkog režima.

Dvije godine nakon njegove smrti, odobren je Zakon o amnestiji u sklopu kojeg i Pakt zaborava, koji sprečava pravnu istragu zločina počinjenih tokom Francove vladavine, odgađajući potpuno suočavanje s prošlošću i ostavljajući rane iz prošlosti vidljivijim. Riječima historičara i novinara Carlosa Hernández de Miguela, Pakt zaborava omogućio je “generacijama Španaca da odrastaju bez znanja o tome šta se dogodilo tokom 20. stoljeća – ili uz izmišljenu priču koja izjednačuje žrtve s mučiteljima i demokrate s fašistima”.

Moraće proći trideset i šest godina od Francove smrti, kako se navodi na službenoj stranici Španske socijalističke radničke stranke, da bi 2011. godine započeo neki oblik de-frankizacije, potezanjem pitanja ekshumacije i izmještanja posthumnih ostataka diktatora Franca a još dodatnih osam godina, kako bi se krajem oktobra 2019. godine njegovi ostaci konačno ekshumirali i premjestili izvan Doline palih.

Zakonom o historijskom sjećanju iz 2007. godine, Francov režim zvanično je osuđen kao “nelegitiman” čime su krenula i obeštećenja žrtava – prema nekima minorna – Građanskog rata i diktature koja je uslijedila. Ovaj zakon “nadograđen” je 2022. godine usvajanjem Zakona o demokratskom sjećanju (Ley de Memoria Democrática) kojim je stvoren registar žrtava te započelo uklanjanje simbola frankizma ali kojim nisu osuđeni bivši zvaničnici Francovog režima koji su optuženi za zločine i koji su, na razočaranje preživjelih, profitirali od amnestije odobrene tokom tranzicije.

Zakonom o demokratskom sjećanju, nadovezujući se na Zakon o historijskom sjećanju iz 2007. godine, drugoj generaciji potomaka španskih građana, žrtava Francove diktature koji su potražili utočište u inostranstvu, prvenstveno u Francuskoj i raznim latinoameričkim zemljama te potomcima dobrovoljaca Internacionalnih brigada, prošireno je pravo za dobijanje španskog državljanstva.

Republika Srpska: Naslijeđe Karadžića i Mladića

Dejtonski mirovni sporazum (DMS), kojim su zaustavljeni agresija i rat u Bosni i Hercegovini, potpisan je krajem 1995. godine. Ustavom BiH, kao Aneksom IV ovog sporazuma, Bosna i Hercegovina nastavila je svoje pravno postojanje po međunarodnom pravu kao država s postojećim međunarodno priznatim granicama ali sa modifikovanom unutrašnjom strukturom: članom 3. definisano je da se Bosna i Hercegovina sastoji od dva entiteta, Federacije Bosne i Hercegovine (FBiH) i Republike Srpske (RS).

U toku 1995. godine, Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) podigao je i potvrdio optužnicu protiv Radovana Karadžića, jednog od osnivača i predsjednika Srpske demokratske stranke (SDS) te predsjednika Republike Srpske od decembra 1992. godine do jula 1996. godine kao i protiv Ratka Mladića, komandanta Vojske Republike Srpske (VRS) u periodu od maja 1992. do novembra 1996. godine. Optužnica protiv Karadžića i Mladića odnosila se na genocid i druge zločine na području Srebrenice.

I Karadžić i Mladić su prvostepenim (2016. i 2017. godine) a potom i drugostepenim (2019. i 2021. godine) presudama MKSJ-a (kasnije Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove) pravosnažno osuđeni na doživotne kazne zatvora zbog genocida u Srebrenici, progona Bošnjaka i Hrvata širom BiH, terorisanja stanovništva Sarajeva dugotrajnim granatiranjem i snajperisanjem, i uzimanja pripadnika UNPROFOR-a za taoce.

Zbog, kako književnik i kolumnist Andrej Nikolaidis navodi, “odsustva političkih posljedica presude za genocid”, u RS-u će naslijeđe ratnih zločina biti trajno naslijeđe ovog entiteta, aktivno slavljeno od političkog vrha entiteta kao i u javnom prostoru. U ovom entitetu na snazi je – uslovno rečeno – pakt poricanja, pa se tako procesi u RS-u kreću u potpuno suprotnom smjeru: vlasti u RS-u proteklih su decenija radile na institucionalizaciji i slavljenju ratnog naslijeđa.

Trideset godina nakon potpisivanja DMS-a, u Republici Srpskoj nema zakona ni odluka koje su suštinski slične španskim procesima suočavanja sa mračnom prošlošću. Ne postoji nijedan akt koji bi proglasio nelegitimnim radnje osuđene u Haagu.

Od strane društvenih i političkih aktera – kako iz vlasti tako i iz opozicije – negiraju se genocid u Srebrenici, opsada Sarajeva i drugi ratni zločini. Zabilježeni su pokušaji (kasnije povučeni ili blokirani) zakonskog sankcionisanja onih koji “blate ugled RS-a” govoreći o genocidu. Također, u RS-u su formirane “međunarodne komisije” (za Srebrenicu i Sarajevo) čiji je cilj bio da ponude alternativne istine koje relativizuju sudske presude.

Kao i kod negiranja genocida, politički akteri iz vlasti i opozicije imaju isti stav i povodom kažnjavanja osoba koje su negirale genocid ili veličali ratne zločince. Ovo najbolje možemo vidjeti na primjeru slučaju Miodraga Malića, koji je osuđen na tri godine zatvora zbog nošenja fotografija Ratka Mladića i Radovana Karadžića na skupu u Banjaluci. Kritički su na presudu reagovali i kandidat SNSD-a za predsjednika RS-a Siniša Karan kao i opoziciona političarka, predsjednica Narodnog fronta, Jelena Trivić.

Vlasti RS-a organizovale su dočeke osuđenih ratnih zločinaca koji su odslužili svoje kazne. Krajem oktobra 2009. godine, tada premijer RS-a, Milorad Dodik organizovao je u Beogradu doček Biljani Plavšić, bivšoj članici Predsjedništva BiH i predsjednici Republike Srpske, osuđenoj na 11 godina zatvora za progone kao zločin protiv čovječnosti. Iz Švedske, gdje je Plavšić služila kaznu, u Beograd je prevezena službenim avionom Vlade RS.

Krajem augusta 2013. godine, na Palama u blizini Sarajeva, dočekan je Momčilo Krajišnik, predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske i jedan od vođa SDS-a, osuđen od strane MKSJ-a na 20 godina zatvora za progone na političkoj, rasnoj ili vjerskoj osnovi, deportacije, nehumana djela. Slično kao Biljana Plavšić, i Momčilo Krajišnik na Pale je prebačen helikopterom Vlade Republike Srpske.

Proces preimenovanja naziva ulica, trgova, pa čak i gradova, bio je najekstremniji u RS-u gdje su, već u jeku rata, 1993. godine “etnički očišćeni” nazivi gradova (parcijalno revidirano odlukom Ustavnog suda BiH iz 2004. godine) a samo su u Banjaluci promijenjeni nazivi 244 ulice. Tako danas u ovom gradu, umjesto 81 ulice koja je nosila imena vezana za Bošnjake i 55 s imenima vezanim za Hrvate, imamo tri s bošnjačkim imenima i dvije s hrvatskim. Između ostalog, pojedine četničke vojvode, poput Radeta Radića, imaju ulicu u Banjaluci, a gradonačelnik ovog grada Draško Stanivuković u tome ne vidi ništa sporno. I u Derventi, na sjeveru BiH, postoji ulica Draže Mihailovića.

Pored toga, širom mjesta i gradova koji se nalaze u RS-u, poput Banjaluke, Foče i Kalinovika, ocrtani su murali ratnim zločinima poput Ratka Mladića. Ploča sa imenom Radovana Karadžića na Studentskom domu na Palama, pod pritiskom tadašnjeg visokog predstavnika u BiH Valentina Inzka, uklonjena je u decembru 2020. godine, nakon što je postavljena u martu 2016. godine od strane Milorada Dodika.

Iako je u julu 2021. godine, odlazeći visoki predstavnik Valentin Inzko, dopunio Krivični zakon BiH, kriminalizirajući negiranje zločina genocida, zločina protiv čovječnosti ili ratnog zločina, u praksi se u Republici Srpskoj malo toga promijenilo. Kao što odbijaju promijeniti nazive ulica, lokalne vlasti u Republici Srpskoj odbijaju ukloniti i murale ratnih zločinaca.

Glavni entitetski praznik, 9. januar, direktno je vezan za ratne ciljeve i politiku koja je dovela do presuda za ratne zločine i uprkos odlukama Ustavnog suda BiH o njegovoj neustavnosti, ovaj praznik i dalje se slavi uz (vojnu) paradu i ikonografiju koja slavi ratni period.

How late is too late: Između pravne pobjede i poraza u kulturi sjećanja

Iz navedenog, jasno je uočljivo da se u Španiji – iako kasno – proces obračuna i dememorijalizacije sa zločinima i naslijeđem Francovog režima, ipak dešava. Državna vlast, predvođena koalicijom ljevičarskih stranaka i premijerom Pedrom Sánchezom, izabrala je put institucionalnog raskida sa zločinom.

U Republici Srpskoj, pak, svjedočimo kontra-tranziciji. Republika Srpska izabrala je put suprotan onom u Španiji: institucionalne simbioze sa zločinom. Od inicijalne, makar deklarativne saradnje sa tribunalima, ka potpunom odbijanju pravnih činjenica, što se najviše očituje u javnom prostoru: imenovanjem ulica po ratnim zločincima kao i prisustvom njihovih murala širom mjesta i gradova u RS-u. Time se prošlost – čiji su ratni lideri postali neupitni temelj identiteta – komemorira kao jedina moguća sadašnjost.

Pozitivni procesi o kojima su govorili panelisti na BIRN-ovoj panel diskusiji, nesumnjivo postoje u sferi pravosuđa i rada civilnog društva. Pravno, Bosna i Hercegovina možda jeste “ispred” Španije (imamo presude koje Španija nikad nije imala za frankiste) ali bez političke volje – bez španskog momenta – u kojem država (u ovom slučaju entitet) preuzima odgovornost za čišćenje ne samo javnog prostora od simbola zločina, već i društva od naslijeđa političkih projekta koji su rezultirali ratnim zločinima, tranzicijska pravda u BiH ostaće nedovršen projekat, a mir tek puko odsustvo rata pod sjenom neuklonjenih murala.